Turystyka ekologiczna w środowisku leśnym nie sprowadza się wyłącznie do wyboru przyrodniczego celu podróży. To raczej zestaw konkretnych nawyków i ograniczeń, które decydują o tym, czy człowiek w lesie pozostawia po sobie trwały ślad, czy nie. W Polsce zainteresowanie tą formą aktywności wyraźnie wzrosło po 2020 roku, kiedy ruch turystyczny w lasach skoczył o blisko 40 procent według danych Lasów Państwowych.
Co odróżnia turystykę ekologiczną od zwykłej turystyki pieszej
Rozróżnienie nie jest kwestią nomenklatury, lecz podejścia. Turystyka piesza skupia się na pokonaniu trasy. Turystyka ekologiczna zakłada, że trasa jest elementem środowiska, nie tłem dla aktywności. Przekłada się to na kilka konkretnych różnic:
- Poruszanie się wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach i szlakach
- Rezygnacja z rozpalania ognia poza wyznaczonymi miejscami
- Wynoszenie ze sobą wszystkich odpadów, w tym organicznych
- Unikanie hałasu, szczególnie podczas sezonów lęgowych ptaków (marzec–lipiec)
- Nie zrywanie roślin, nie zbieranie runa leśnego w rezerwatach
Dostęp do lasów w Polsce – co mówi prawo
Ustawa o lasach z 1991 roku (Dz.U. 1991 Nr 101 poz. 444 z późn. zm.) dopuszcza ogólny wstęp do lasów stanowiących własność Skarbu Państwa. Jednak prawo wstępu nie jest nieograniczone. Wyłączone są:
- Obszary hodowli lasu przez pierwsze cztery lata po posadzeniu sadzonek
- Rezerwaty przyrody i części parków narodowych objęte ochroną ścisłą
- Tereny objęte strefami ochronnymi gatunków chronionych (np. bocian czarny, orzeł bielik)
- Obszary, na których toczy się aktywna wycinka lub zrywka drewna
Nadleśnictwa informują o aktualnych zamknięciach na tablicach przy wejściach na szlaki oraz na stronach internetowych poszczególnych jednostek.
Sezonowe ograniczenia i okresy ochronne
Polskie lasy podlegają sezonowym ograniczeniom związanym z biologią gatunków chronionych. Wybrane przykłady:
Ochrona ptaków lęgowych
W strefach ochrony ptaków szlaki mogą być tymczasowo zamknięte od 1 marca do 31 lipca. Dotyczy to przede wszystkim terenów, gdzie gniazdują bociany czarne (Ciconia nigra), orły bieliki (Haliaeetus albicilla) i kanie (Milvus spp.). Lokalizacje stref są jawne i dostępne w regionalnych dyrekcjach Lasów Państwowych.
Ochrona mrowisk
Mrówka rudnica (Formica rufa) jest w Polsce objęta ochroną gatunkową. Kopce mrówcze w pobliżu szlaków są często oznaczane przez nadleśnictwa specjalnymi tabliczkami. Wchodzenie na kopiec lub naruszanie jego struktury jest zabronione.
Praktyczne aspekty ekologicznej turystyki leśnej
Odpady i higiena
Wbrew przekonaniu, biodegradowalne odpady – skórki od owoców, fusy, papier toaletowy – nie powinny być zostawiane w lesie. Skórka pomarańczowa rozkłada się w warunkach leśnych przez 2–5 lat. Papier toaletowy, jeśli konieczny, należy spalić lub zabrać ze sobą. Fekalnia powinna być zakopana na głębokość minimum 15 cm, w odległości co najmniej 60 metrów od źródeł i szlaków.
Psy na szlakach leśnych
Na terenie parków narodowych psy mogą być wprowadzane wyłącznie na smyczy. Na szlakach Lasów Państwowych nie ma ogólnego zakazu, ale regulaminy poszczególnych nadleśnictw mogą wprowadzać własne ograniczenia. Pies biegnący swobodnie przez las może wypłoszyć zwierzęta z ich kryjówek, co ma realne znaczenie szczególnie w zimie, kiedy sarny i jelenie oszczędzają energię.
Fotografia przyrodnicza a etyka
Fotografowanie dzikiej przyrody stało się powszechne. Problem pojawia się, gdy fotografowie zbliżają się zbyt blisko gniazd lub legowisk, by uchwycić lepsze zdjęcie. Organizacja Wildlife Photographer of the Year wyłącza ze swojego konkursu zdjęcia, przy których potwierdzono naruszenie przestrzeni prywatnej zwierzęcia. W terenie warto stosować długi teleobiektyw i zasadę nieprzyciągania uwagi.
Mapy i nawigacja – co warto mieć
Aplikacja mobilna Mapy Turystyczne (Polska Agencja Turystyczna) oraz Mapa Turystyczna PTTK Online umożliwiają pobieranie kafelków do użytku offline. W lasach iglastych sygnał GPS bywa osłabiony przez gęste korony drzew, dlatego warto przed wyjściem pobrać mapę na urządzenie i sprawdzić trasę offline.
Kompas nadal bywa przydatny jako backup – szczególnie w Puszczy Białowieskiej i Borach Tucholskich, gdzie długie, proste przecinki leśne wyglądają podobnie i łatwo stracić orientację.
Certyfikacja turystyki ekologicznej w Polsce
Polska dotychczas nie wdrożyła ujednoliconego systemu certyfikacji turystyki ekologicznej dla tras pieszych. Europejski standard PAN Parks, stosowany w zachodniej Europie, nie jest wymagany przez Lasy Państwowe. Kilka parków narodowych przystąpiło do sieci Europarc Federation, która rekomenduje standardy turystyki przyjaznej środowisku, jednak certyfikat ma charakter dobrowolny.
